Jakie są zasady odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez osoby niepełnoletnie?

Szkoda wyrządzona przez dziecko to jedna z tych sytuacji, które rodzą więcej pytań niż oczywistych odpowiedzi. Kto odpowiada za zniszczony telefon, wybite okno albo uszkodzenie auta na parkingu? Czy dziecko może ponosić odpowiedzialność cywilną? A jeśli nie – to kto wypłaci odszkodowanie?  W artykule wyjaśniamy, na czym polega odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez niepełnoletnich i co mówi na ten temat Kodeks cywilny.

Podstawa prawna – kto odpowiada za szkodę wyrządzoną przez dziecko?

Zasady odpowiedzialności cywilnej za działania niepełnoletnich reguluje Kodeks cywilny. Co do zasady, za szkodę wyrządzoną przez dziecko nie odpowiada ono samo -zwłaszcza jeśli nie ukończyło 13. roku życia. Zgodnie z art. 426 k.c., dziecko w tym wieku nie ponosi odpowiedzialności za swoje czyny.

Nie oznacza to jednak, że poszkodowany pozostaje bez ochrony. Odpowiedzialność przechodzi na osoby zobowiązane do nadzoru – najczęściej rodziców lub opiekunów.

Art. 427 k.c. – co mówi o odpowiedzialności opiekuna?

Art. 427 k.c. przewiduje, że jeśli dziecko nie może odpowiadać za siebie z uwagi na wiek lub stan zdrowia, to za wyrządzoną przez nie szkodę odpowiada ten, kto miał nad nim pieczę -chyba że wykaże, że dołożył należytej staranności.

W praktyce rodzic, opiekun prawny, nauczyciel lub nawet bliski członek rodziny może zostać zobowiązany do naprawienia szkody, jeśli nie dopilnował dziecka. To tzw. wina w nadzorze – domniemanie, które można obalić, ale wymaga to udowodnienia, że szkoda powstała mimo zachowania pełnej staranności.

Co to jest „wina w nadzorze”?

W praktyce oznacza to, że rodzic lub opiekun mógł zapobiec szkodzie, ale tego nie zrobił – np. pozostawił dziecko bez opieki w miejscu publicznym albo pozwolił na użycie przedmiotu, który mógł wyrządzić szkodę. Ale nawet jeśli opiekun zachował się prawidłowo, to nie zawsze wyłącza to odpowiedzialność – jeśli szkoda i tak powstała, może nadal ciążyć obowiązek odszkodowawczy.

Czy tylko rodzic może odpowiadać?

Nie. Odpowiedzialność może dotyczyć również osób, które bez obowiązku ustawowego lub umownego sprawują stałą pieczę nad dzieckiem – np. dziadków, sąsiadów czy starszego rodzeństwa. Wystarczy, że z okoliczności wynika, iż dana osoba rzeczywiście pełniła nadzór i miała możliwość zareagowania.

Szkody wyrządzone przez dzieci poniżej 13 roku życia

Małe dzieci nie ponoszą odpowiedzialności cywilnej – nie można ich pozwać za zniszczenie rzeczy czy inne szkody. Jeśli do zdarzenia dochodzi, odpowiedzialność spada na osobę dorosłą, która w danym momencie sprawowała nadzór – zazwyczaj rodzica, ale może to być też nauczyciel, opiekunka lub placówka.

Odszkodowanie za działania nieletnich pokrywa ten, kto miał obowiązek nadzoru. Wystarczy wykazać, że dziecko było pod opieką pozwanego – nie trzeba udowadniać zaniedbania. To opiekun musi wykazać, że dopełnił wszystkich obowiązków

Odpowiedzialność nieletnich powyżej 13. roku życia

Inaczej kształtuje się sytuacja, gdy sprawcą szkody jest nieletni, który ukończył 13 lat (np. nastolatek w wieku 14-17 lat). W tym wieku nastolatek zazwyczaj rozumie, co robi i jakie mogą być skutki jego zachowania, dlatego można mu przypisać winę. Zaczyna zatem ponosić odpowiedzialność cywilną podobnie jak osoba dorosła.

Roszczenie przeciwko nieletniemu – kiedy rodzice nie odpowiadają?

W takiej sytuacji roszczenie kieruje się bezpośrednio przeciwko nastolatkowi – mimo że formalnie nadal jest osobą niepełnoletnią. Rodzice nie ponoszą wtedy automatycznie odpowiedzialności za jego czyn. Odpowiadają tylko wtedy, gdy rażąco zaniedbali swoje obowiązki wychowawcze.

Brak rozeznania – kiedy nastolatek nie odpowiada?

Jeśli nieletni sprawca szkody nie miał zdolności do rozpoznania znaczenia swojego czynu (np. z powodu zaburzeń psychicznych), odpowiedzialność może ponosić opiekun – na zasadach z art. 427 k.c. Wymaga to jednak wykazania, że nastolatek nie był w stanie zrozumieć skutków swojego działania. Każdy przypadek ocenia się indywidualnie.

Gdy nie ma opiekuna – czy dziecko może odpowiadać za szkodę?

Jeśli nie da się przypisać winy opiekunowi lub nie można uzyskać od niego odszkodowania, sąd może – wyjątkowo – obciążyć dziecko. Na podstawie art. 428 k.c. bierze się wtedy pod uwagę zasady współżycia społecznego oraz sytuację majątkową stron. To rozwiązanie stosuje się rzadko, ale bywa jedynym sposobem na uzyskanie rekompensaty za szkodę wyrządzoną przez dziecko.

Podsumowanie

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez niepełnoletnich nie spoczywa automatycznie na dziecku – zazwyczaj ponoszą ją rodzice lub opiekunowie, jako osoby zobowiązane do nadzoru. Nawet brak winy po ich stronie nie zawsze zwalnia z obowiązku naprawienia szkody. W skrajnych przypadkach – gdy nie ma innego wyjścia – odszkodowanie za działania nieletnich może zostać zasądzone bezpośrednio od sprawcy, jeśli przemawiają za tym względy słuszności.

Masz pytania dotyczące odpowiedzialności cywilnej dziecka? Skontaktuj się z adwokatem od spraw cywilnych–  udzielam porad również online.